Η τέχνη στην υπηρεσία της Επανάστασης και η Επανάσταση στην υπηρεσία της τέχνης

Για την καλύτερη προετοιμασία της εκδήλωσης της Πέμπτης με καλεσμένο τον Θανάση Σκαμνάκη και τίτλο:  «Ο ρόλος του πολιτισμού, της τέχνης, των διανοουμένων στη νέα εποχή«, δημοσιεύουμε το παρακάτω κείμενο του Βασίλη Τσιράκη…

Στο μεταίχμιο του 20ου αιώνα ο ρομαντισμός της εξιδανίκευσης και των ηρωικών μορφών είχε ήδη δώσει τη θέση του στον ιμπρεσιονισμό της απεικόνισης στιγμών της καθημερινής ζωής, τον ρεαλισμό της αληθοφάνειας και της κοινωνικής κριτικής, τον νατουραλισμό της «φέτας ζωής» και τέλος τον κυβισμό του κατατεμαχισμού της μορφής και της ταυτόχρονης θέασης του αντικειμένου από διαφορετικές οπτικές γωνίες.

Σ΄ αυτό το περιβάλλον και μέσα σε έντονες κοινωνικές διεργασίες κάνει την εμφάνισή του ο ρωσικός φουτουρισμός απαιτώντας «την κατάργηση του συντακτικού, της ορθογραφίας και των σημείων στίξης για να γίνει ορατή η μάζα των λέξεων» και «την παράδοση των θεάτρων και των σχολών τέχνης στο λαό, την γενική καλλιτεχνική εκπαίδευση για όλους και την επίταξη των κρυμμένων θησαυρών της αισθητικής προς όφελος του λαού».

Δεν είναι τυχαίο πως το 1912, χρονιά της μεγάλης εργατικής απεργίας δημοσιεύτηκε το «Χαστούκι στο γούστο του κοινού», το μανιφέστο του ρώσικου φουτουρισμού, ενώ την ίδια χρονιά δημιουργούνται  πρωτοποριακές ομάδες που εξορμούν στις ρωσικές πόλεις διοργανώνοντας εκθέσεις, συζητήσεις, θεατρικές παραστάσεις και ποιητικές βραδιές μέσα σε ατμόσφαιρα πρόκλησης και ανατροπής των συμβάσεων.

Το 1915 χρονιά που δημοσιεύτηκε το «Σύννεφο με παντελόνια», παρουσιάστηκε στην Πετρούπολη η «Τελευταία Φουτουριστική Eκθεση 0,10» όπου ο μεν Μάλεβιτς παρουσίασε τον πίνακα «Μαύρο Τετράγωνο», το μανιφέστο της θεωρίας του σουπρεματισμού, ο δε Τάτλιν εξέθεσε μια σειρά από τρισδιάστατα ανάγλυφα και αντι-ανάγλυφα έργα, τα πρώτα δείγματα του κονστρουκτιβισμού. Έτσι περνάμε στην ανεικονική ζωγραφική με την μετάβαση στις καθαρές γεωμετρικές φόρμες και την πλήρη απελευθέρωση του αντικειμένου.

Ο Σουπρεματισμός (1910-1920) υπερβαίνοντας την προσπάθεια απόδοσης των εναλλαγών του φωτός των ιμπρεσιονιστών και τη μορφική αυστηρότητα των κυβιστών, συνδύασε χρώμα και μορφή με στόχο να εκφράσει κάτι πέρα από το φαινομενικό. Επιχείρησε την κάθαρση τής ζωγραφικής από τα ξένα μη οργανικά στοιχεία με τα οποία την είχε επιβαρύνει η αστική τάξη, που την ήθελε διακοσμητική και ευχάριστη.

Τα σουπρεματιστικά έργα απαλλαγμένα από κάθε είδους αντικείμενο, παρουσιάζουν συνθέσεις γεωμετρικών σχημάτων και χρωμάτων απορρίπτοντας με απόλυτο τρόπο κάθε έννοια περιγραφικότητας. Σύμφωνα με τον Καζιμίρ Μάλεβιτς ο σουπρεματισμός εκφράζει την υπεροχή του χρώματος πάνω σε όλα τα άλλα τεχνικά μέρη ενός πίνακα.

Το 1918 ο Μάλεβιτς ζωγράφισε τον πίνακα «Λευκό πάνω σε λευκό» και η τέχνη του οδηγήθηκε στην απόλυτη αφαίρεση. Ο πίνακας δεν παρουσιάζει τίποτα περισσότερο από ένα λευκό τετράγωνο πάνω σε λευκό φόντο. Βλέποντας τον πίνακα αποκομμένο από το περιβάλλον και την ιστορία του, θα μπορούσε κανείς να τον αμφισβητήσει ακόμη και σαν έργο τέχνης.images

Κρίνοντας όμως τον πίνακα από τη σκοπιά ότι τα πράγματα γύρω μας αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο και ότι αν τα αποκόψουμε από το πλέγμα των σχέσεων τους γίνονται ακατανόητα, ότι ο Μάλεβιτς συμμετείχε ενεργά στην επανάσταση, ότι ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές του κινήματος της ρώσικης πρωτοπορίας και ότι η σχολή του αναζητούσε μια όλο και πιο  αφηρημένη τέχνη, το «Λευκό πάνω σε λευκό» με το οποίο η αφαίρεση έφτασε στο αποκορύφωμά της, μπορεί να θεωρηθεί ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά έργα της εποχής.

Σε αντίθεση λοιπόν με την κλασσική αφηρημένη τέχνη που έχει σαν αφετηρία το προς απεικόνιση αντικείμενο και η αφαιρετική διαδικασία ακολουθεί μια πορεία από το ειδικό στο γενικό, η ανεικονική ζωγραφική της πρωτοπορίας έχει ως αφετηρία μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία, ακολουθώντας μια διαδρομή από το γενικό στο ειδικό.

Ο (1920-1930) ανέλαβε να υλοποιήσει στην τέχνη τις νέες κοινωνικές συνθήκες που δημιουργήθηκαν μετά την επανάσταση, με μια νέα αισθητική που βασικά της γνωρίσματα είναι η δημιουργία λιτών και λειτουργικών μορφών και κατασκευών, η απαλλαγή από κάθε περίπλοκη διακοσμητικότητα και περιττό στοιχείο, η γεωμετρική καθαρότητα, η συμμετρία και η χρήση συνήθως τριών καθαρών χρωμάτων (κόκκινο, μαύρο, άσπρο).

Το πρώτο μανιφέστο των Ρώσων κονστρουκτιβιστών κηρύσσει τον πόλεμο κατά της ζωγραφικής, ακόμη και της μη-αντικειμενικής και καλεί τους καλλιτέχνες να δημιουργήσουν έργα βασισμένα στους κανόνες της μηχανικής και της αρχιτεκτονικής, με έμφαση στη δημιουργία καθαρής φόρμας και στο συνδυασμό φαινομενικά ασύμβατων υλικών.

Συνέχεια

Εκδήλωση: «Γιαννης Ρίτσος, από το σοσιαλιστικό ρεαλισμό ως και την 4η διάσταση»

Πέμπτη 17/01, 19:30, στο χώρο της Λέσχης (Εγνατίας 98)

ομιλητές:
Γιάννα Λαθήρα, φιλόλογος
Άννα Ευθυμιάδου, φιλολογος
Λευτέρης Καραμήτρου, μεταπτυχιακός φοιτητής στις Πολιτικές Επιστήμες

Θα απαγγείλλουν ποιήματα του μεγάλου δημιουργού οι «Παραβάτες της Σκηνής»

lesxi-ritsos_web